Eğitim • Çevre Bilinci • MEB Fen Bilimleri
[HEADING=1]Sera Gazları Nelerdir? MEB Müfredatından Yola Çıkan Bir Köyün İklim Mücadelesi[/HEADING]
Geçenlerde eski bir defterin arasında, çocukken okul gezisinde çekilmiş bir fotoğraf buldum. Fotoğrafta yemyeşil bir bahçenin ortasında durmuş, elimizde küçük fidanlarla gülümsüyorduk. Öğretmenimiz o gün bize doğayı korumaktan söz etmişti. O zamanlar çevre sorunlarını birkaç ağacın kesilmesi, çöplerin yere atılması ya da suların kirletilmesi gibi düşünürdüm. Atmosferdeki gazların, dünyanın geleceğini bu kadar yakından etkileyebileceğini ise hiç bilmiyordum.
Bu fotoğraf bana yıllar sonra yeniden bir soruyu düşündürdü: Sera gazları nelerdir ve günlük hayatımızda yaptığımız seçimler, gezegenimizin geleceğini nasıl etkiler?
Bu sorunun peşine düşen bir grup insanın hikâyesini anlatmak istiyorum. Hikâyemizde bir fen bilgisi öğretmeni, çözüm üretmeyi seven bir mühendis, insan ilişkilerini ve toplumsal ihtiyaçları önemseyen bir ziraat mühendisi ve geleceğini merak eden gençler var. Hepsi aynı köyde yaşıyor, fakat dünyaya farklı pencerelerden bakıyorlar.
Belki siz de bu hikâyenin bir yerinde kendinizi bulacaksınız.
[HEADING=1]1. Bölüm: Bir Köyde Başlayan Büyük Soru[/HEADING]
Anadolu'nun ortasında, tarlalarıyla, meyve bahçeleriyle ve küçük deresiyle tanınan Güneydere adında bir köy vardı. Köyün insanları uzun yıllardır toprağın dilini bildiklerine inanırlardı. Ne zaman ekim yapılacağını, yağmurun ne zaman bekleneceğini ve hangi rüzgârın soğuk getireceğini büyüklerinden öğrenmişlerdi.
Fakat son yıllarda bir şeyler değişmeye başlamıştı.
İlkbaharda beklenen yağmurlar gecikiyor, yaz sıcakları daha uzun sürüyor, bazı kuyuların suyu azalıyor ve bir zamanlar düzenli ürün veren tarlalarda verim düşüyordu. Köylüler bu değişiklikleri konuşuyor, ancak herkes farklı bir neden gösteriyordu.
Köy okulunun fen bilimleri öğretmeni Zeynep Hanım, bir gün öğrencilerine şu soruyu sordu:
“Çocuklar, sizce Dünya neden ısınıyor? Güneş mi eskisinden daha fazla ısı veriyor, yoksa atmosferimizde bir değişiklik mi yaşanıyor?”
Sınıftan birçok cevap geldi. Kimi ozon tabakasının inceldiğini söyledi, kimi fabrikaları suçladı, kimi de yazların zaten sıcak olduğunu hatırlattı.
Zeynep Hanım tahtaya büyük harflerle yazdı:
SERA GAZLARI
Ardından öğrencilerine döndü.
“Bugün yalnızca bir fen bilimleri konusunu öğrenmeyeceğiz. Aynı zamanda yaşadığımız çevredeki değişiklikleri nasıl anlayabileceğimizi ve çözüm üretirken birbirimizi nasıl dinleyebileceğimizi de konuşacağız.”
Arka sırada oturan Ali elini kaldırdı.
“Öğretmenim, sera gazları olmasaydı Dünya daha mı güzel bir yer olurdu?”
Zeynep Hanım gülümsedi.
“İşte araştırmamız gereken asıl soru bu!”
Sizce de çevre sorunlarını anlamanın ilk adımı, doğru soruyu sormak değil mi?
[HEADING=1]2. Bölüm: Atmosferin Görünmez Battaniyesi[/HEADING]
Ertesi gün öğrenciler, okulun bahçesinde toplandı. Zeynep Hanım elinde iki şeffaf kavanoz, iki termometre ve bir masa lambasıyla gelmişti. Öğrenciler deneyin neyle ilgili olduğunu merak ediyordu.
“Önce sera etkisini anlayalım,” dedi öğretmen.
“Dünya, Güneş'ten enerji alır. Yeryüzü bu enerjinin bir bölümünü emer ve ısınır. Daha sonra enerjinin bir kısmını kızılötesi ışınım olarak uzaya geri gönderir. Atmosferde bulunan bazı gazlar bu ışınımı emer ve farklı yönlere yayar. Böylece Dünya'nın yüzeyinde ve alt atmosferinde yaşam için uygun sıcaklık koşullarının oluşmasına katkıda bulunur.”
Öğrenciler dikkatle dinliyordu.
“Yani sera gazları kötü değil mi?” diye sordu Elif.
“Kesinlikle yalnızca kötü olarak tanımlayamayız,” diye cevapladı öğretmen. “Doğal sera etkisi olmasaydı Dünya çok daha soğuk olurdu. Sorun, insanların faaliyetleri sonucunda sera gazlarının atmosferdeki miktarının artması ve doğal dengenin bozulmasıdır.”
Ali hemen bir not aldı.
“Demek ki sorun battaniyenin varlığı değil, battaniyenin giderek kalınlaşması!”
“Güzel bir benzetme,” dedi Zeynep Hanım. “Ancak atmosferdeki süreçler gerçek bir battaniyeden çok daha karmaşıktır. Yine de düşünceyi anlamak için bu benzetme işimize yarar.”
Deney sırasında kavanozların sıcaklıkları ölçüldü. Öğretmen, basit kavanoz deneylerinin atmosferdeki sera etkisini birebir temsil etmediğini özellikle belirtti. Böyle deneyler sıcaklık değişimini gözlemlemek için yararlı olsa da atmosferin ışınım, bulutlar, hava hareketleri ve gazların özellikleri gibi bütün süreçlerini açıklayamazdı.
Sonra sınıfa dönüp sordu:
“Peki, doğal bir süreç nasıl oluyor da bir çevre sorununa dönüşebiliyor?”
Bu soru, öğrencilerin araştırmasının başlangıcı oldu.
[HEADING=1]3. Bölüm: MEB Fen Bilimleri Dersinde Sera Gazları Nelerdir?[/HEADING]
Zeynep Hanım, öğrencilerden güvenilir kaynaklara dayanarak bir araştırma panosu hazırlamalarını istedi. Panonun başlığı şuydu: “Sera Gazları Nelerdir?”
Öğrenciler, ders kitaplarından ve bilimsel kurumlardan yararlanarak altı temel sera gazı grubunu inceledi.
1. Su buharı (H₂O):
Atmosferde doğal olarak bulunan su buharı, doğal sera etkisinin önemli bir parçasıdır. Atmosferdeki miktarı sıcaklıkla yakından ilişkilidir. Hava ısındıkça daha fazla su buharı tutabilir. Su buharı bu nedenle mevcut küresel ısınmayı güçlendiren önemli bir geri besleme mekanizmasıdır. Ancak insan kaynaklı küresel ısınmanın başlıca ilk nedeni, atmosferdeki su buharının doğrudan artışı değildir.
2. Karbondioksit (CO₂):
Karbondioksit, fosil yakıtların yakılması, çimento üretimi ve ormansızlaşma gibi insan faaliyetleri sonucunda atmosfere salınır. Kömürle çalışan elektrik santralleri, benzinli araçlar ve doğal gaz kullanımı başlıca kaynaklar arasındadır.
Ağaçlar fotosentez sırasında karbondioksiti kullanır. Ormanlar bu nedenle karbon döngüsünde önemli rol oynar. Ancak ağaç dikmek tek başına bütün emisyonları ortadan kaldırmaz; fosil yakıt kullanımının azaltılması da gerekir.
3. Metan (CH₄):
Metan; hayvancılık, pirinç tarımı, çöplükler, petrol ve doğal gaz üretimi gibi kaynaklardan atmosfere salınabilir. Karbondioksite kıyasla atmosferde daha kısa süre kalmasına rağmen birim kütle başına güçlü bir ısı tutma etkisine sahiptir.
Güneydere'deki öğrenciler özellikle hayvancılık konusuna şaşırdı. Çünkü köyde birçok aile geçimini hayvancılıktan sağlıyordu. Zeynep Hanım burada önemli bir ayrım yaptı:
“Hayvancılık yapan insanları suçlamak doğru olmaz. Önemli olan, metan salımlarını azaltabilecek daha verimli ve uygulanabilir yöntemleri araştırmaktır.”
4. Diazot monoksit (N₂O):
Halk arasında azot oksitlerden biri olarak bilinen bu gaz, tarımda kullanılan azotlu gübreler, bazı endüstriyel süreçler ve çeşitli doğal süreçlerle ilişkilidir. Atmosferde uzun süre kalabilir ve güçlü bir sera gazıdır.
Öğrenciler, gübrenin gereğinden fazla kullanılmasının yalnızca ekonomik bir kayıp olmadığını, aynı zamanda çevresel sonuçlar doğurabileceğini öğrendi.
5. Ozon (O₃):
Ozonun etkisi bulunduğu atmosfer katmanına göre değişir. Stratosferde bulunan ozon, Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınımın önemli bir bölümünü engeller. Yeryüzüne yakın troposferik ozon ise hava kirleticilerinin güneş ışığı altında tepkimeye girmesiyle oluşabilir ve sera etkisine katkıda bulunur.
Bu nedenle ozon tabakasının incelmesi ile küresel ısınma aynı sorun değildir. İkisi atmosferle ilgili olsa da farklı mekanizmalara sahiptir.
6. Florlu gazlar:
HFC'ler, PFC'ler, kükürt hekzaflorür (SF₆) ve bazı diğer florlu gazlar bu grupta yer alır. Soğutma sistemleri, elektronik sanayi, elektrik ekipmanları ve çeşitli endüstriyel uygulamalarda kullanılabilirler.
Bu gazların bazıları atmosferde çok uzun süre kalabilir ve çok yüksek küresel ısınma potansiyeline sahip olabilir. Kullanılan gaza göre etkileri değişir.
Öğrenciler panoyu tamamladığında Elif şu sonuca vardı:
“Demek ki sera gazları tek bir kaynaktan gelmiyor. Evimizden tarıma, ulaşımdan sanayiye kadar pek çok alanla bağlantılı.”
Zeynep Hanım başını salladı.
“Evet. Bu yüzden çözüm de tek bir kişinin ya da tek bir kurumun sorumluluğuna bırakılamaz.”
Sizce yaşadığınız yerde bu gazlardan hangisinin salımlarını azaltmak için en fazla fırsat bulunuyor?
[HEADING=1]4. Bölüm: Mühendis Murat'ın Stratejik Planı[/HEADING]
Köyün yakınlarında yaşayan Murat, enerji sistemleri üzerine çalışan bir mühendisti. Çocukluğundan beri hesaplamalara ve teknik sorunlara meraklıydı. Bir sorun gördüğünde önce nedenlerini belirlemeyi, sonra seçenekleri karşılaştırmayı severdi.
Öğrencilerin sera gazları panosunu gördüğünde köy için bir plan hazırlamayı önerdi.
“Önce nereden ne kadar emisyon çıktığını anlamamız gerekiyor,” dedi. “Elektrik tüketimini, ısınmada kullanılan yakıtları, tarımsal faaliyetleri, ulaşım alışkanlıklarını ve atık miktarını ayrı ayrı inceleyelim. Ölçmeden hangi önlemin daha etkili olduğunu bilemeyiz.”
Murat'ın yaklaşımı köyün bazı sakinlerine mantıklı geldi. Özellikle çiftçiler, gereksiz yakıt tüketiminin maliyetlerini artırdığını biliyordu.
Murat bir çizelge hazırladı. Evlerin yalıtım durumlarını incelemeyi, enerji tasarruflu aydınlatmayı yaygınlaştırmayı, tarımsal sulamada verimliliği artırmayı ve çatı güneş panellerinin ekonomik açıdan değerlendirilmesini önerdi.
Fakat planın önünde bir engel vardı.
Köyde herkesin maddi imkânı aynı değildi. Bazı aileler evlerini yenileyebilecek durumdayken bazıları temel faturalarını ödemekte zorlanıyordu. Yeni sulama sistemleri de her çiftçinin karşılayabileceği yatırımlar değildi.
Murat ilk başta bunun yalnızca finansman meselesi olduğunu düşündü. Sonra köy toplantısında yaşanan bir konuşma, ona eksik bıraktığı bir noktayı gösterdi.
[HEADING=1]Sera Gazları Nelerdir? MEB Müfredatından Yola Çıkan Bir Köyün İklim Mücadelesi[/HEADING]
Geçenlerde eski bir defterin arasında, çocukken okul gezisinde çekilmiş bir fotoğraf buldum. Fotoğrafta yemyeşil bir bahçenin ortasında durmuş, elimizde küçük fidanlarla gülümsüyorduk. Öğretmenimiz o gün bize doğayı korumaktan söz etmişti. O zamanlar çevre sorunlarını birkaç ağacın kesilmesi, çöplerin yere atılması ya da suların kirletilmesi gibi düşünürdüm. Atmosferdeki gazların, dünyanın geleceğini bu kadar yakından etkileyebileceğini ise hiç bilmiyordum.
Bu fotoğraf bana yıllar sonra yeniden bir soruyu düşündürdü: Sera gazları nelerdir ve günlük hayatımızda yaptığımız seçimler, gezegenimizin geleceğini nasıl etkiler?
Bu sorunun peşine düşen bir grup insanın hikâyesini anlatmak istiyorum. Hikâyemizde bir fen bilgisi öğretmeni, çözüm üretmeyi seven bir mühendis, insan ilişkilerini ve toplumsal ihtiyaçları önemseyen bir ziraat mühendisi ve geleceğini merak eden gençler var. Hepsi aynı köyde yaşıyor, fakat dünyaya farklı pencerelerden bakıyorlar.
Belki siz de bu hikâyenin bir yerinde kendinizi bulacaksınız.
[HEADING=1]1. Bölüm: Bir Köyde Başlayan Büyük Soru[/HEADING]
Anadolu'nun ortasında, tarlalarıyla, meyve bahçeleriyle ve küçük deresiyle tanınan Güneydere adında bir köy vardı. Köyün insanları uzun yıllardır toprağın dilini bildiklerine inanırlardı. Ne zaman ekim yapılacağını, yağmurun ne zaman bekleneceğini ve hangi rüzgârın soğuk getireceğini büyüklerinden öğrenmişlerdi.
Fakat son yıllarda bir şeyler değişmeye başlamıştı.
İlkbaharda beklenen yağmurlar gecikiyor, yaz sıcakları daha uzun sürüyor, bazı kuyuların suyu azalıyor ve bir zamanlar düzenli ürün veren tarlalarda verim düşüyordu. Köylüler bu değişiklikleri konuşuyor, ancak herkes farklı bir neden gösteriyordu.
Köy okulunun fen bilimleri öğretmeni Zeynep Hanım, bir gün öğrencilerine şu soruyu sordu:
“Çocuklar, sizce Dünya neden ısınıyor? Güneş mi eskisinden daha fazla ısı veriyor, yoksa atmosferimizde bir değişiklik mi yaşanıyor?”
Sınıftan birçok cevap geldi. Kimi ozon tabakasının inceldiğini söyledi, kimi fabrikaları suçladı, kimi de yazların zaten sıcak olduğunu hatırlattı.
Zeynep Hanım tahtaya büyük harflerle yazdı:
SERA GAZLARI
Ardından öğrencilerine döndü.
“Bugün yalnızca bir fen bilimleri konusunu öğrenmeyeceğiz. Aynı zamanda yaşadığımız çevredeki değişiklikleri nasıl anlayabileceğimizi ve çözüm üretirken birbirimizi nasıl dinleyebileceğimizi de konuşacağız.”
Arka sırada oturan Ali elini kaldırdı.
“Öğretmenim, sera gazları olmasaydı Dünya daha mı güzel bir yer olurdu?”
Zeynep Hanım gülümsedi.
“İşte araştırmamız gereken asıl soru bu!”
Sizce de çevre sorunlarını anlamanın ilk adımı, doğru soruyu sormak değil mi?
[HEADING=1]2. Bölüm: Atmosferin Görünmez Battaniyesi[/HEADING]
Ertesi gün öğrenciler, okulun bahçesinde toplandı. Zeynep Hanım elinde iki şeffaf kavanoz, iki termometre ve bir masa lambasıyla gelmişti. Öğrenciler deneyin neyle ilgili olduğunu merak ediyordu.
“Önce sera etkisini anlayalım,” dedi öğretmen.
“Dünya, Güneş'ten enerji alır. Yeryüzü bu enerjinin bir bölümünü emer ve ısınır. Daha sonra enerjinin bir kısmını kızılötesi ışınım olarak uzaya geri gönderir. Atmosferde bulunan bazı gazlar bu ışınımı emer ve farklı yönlere yayar. Böylece Dünya'nın yüzeyinde ve alt atmosferinde yaşam için uygun sıcaklık koşullarının oluşmasına katkıda bulunur.”
Öğrenciler dikkatle dinliyordu.
“Yani sera gazları kötü değil mi?” diye sordu Elif.
“Kesinlikle yalnızca kötü olarak tanımlayamayız,” diye cevapladı öğretmen. “Doğal sera etkisi olmasaydı Dünya çok daha soğuk olurdu. Sorun, insanların faaliyetleri sonucunda sera gazlarının atmosferdeki miktarının artması ve doğal dengenin bozulmasıdır.”
Ali hemen bir not aldı.
“Demek ki sorun battaniyenin varlığı değil, battaniyenin giderek kalınlaşması!”
“Güzel bir benzetme,” dedi Zeynep Hanım. “Ancak atmosferdeki süreçler gerçek bir battaniyeden çok daha karmaşıktır. Yine de düşünceyi anlamak için bu benzetme işimize yarar.”
Deney sırasında kavanozların sıcaklıkları ölçüldü. Öğretmen, basit kavanoz deneylerinin atmosferdeki sera etkisini birebir temsil etmediğini özellikle belirtti. Böyle deneyler sıcaklık değişimini gözlemlemek için yararlı olsa da atmosferin ışınım, bulutlar, hava hareketleri ve gazların özellikleri gibi bütün süreçlerini açıklayamazdı.
Sonra sınıfa dönüp sordu:
“Peki, doğal bir süreç nasıl oluyor da bir çevre sorununa dönüşebiliyor?”
Bu soru, öğrencilerin araştırmasının başlangıcı oldu.
[HEADING=1]3. Bölüm: MEB Fen Bilimleri Dersinde Sera Gazları Nelerdir?[/HEADING]
Zeynep Hanım, öğrencilerden güvenilir kaynaklara dayanarak bir araştırma panosu hazırlamalarını istedi. Panonun başlığı şuydu: “Sera Gazları Nelerdir?”
Öğrenciler, ders kitaplarından ve bilimsel kurumlardan yararlanarak altı temel sera gazı grubunu inceledi.
1. Su buharı (H₂O):
Atmosferde doğal olarak bulunan su buharı, doğal sera etkisinin önemli bir parçasıdır. Atmosferdeki miktarı sıcaklıkla yakından ilişkilidir. Hava ısındıkça daha fazla su buharı tutabilir. Su buharı bu nedenle mevcut küresel ısınmayı güçlendiren önemli bir geri besleme mekanizmasıdır. Ancak insan kaynaklı küresel ısınmanın başlıca ilk nedeni, atmosferdeki su buharının doğrudan artışı değildir.
2. Karbondioksit (CO₂):
Karbondioksit, fosil yakıtların yakılması, çimento üretimi ve ormansızlaşma gibi insan faaliyetleri sonucunda atmosfere salınır. Kömürle çalışan elektrik santralleri, benzinli araçlar ve doğal gaz kullanımı başlıca kaynaklar arasındadır.
Ağaçlar fotosentez sırasında karbondioksiti kullanır. Ormanlar bu nedenle karbon döngüsünde önemli rol oynar. Ancak ağaç dikmek tek başına bütün emisyonları ortadan kaldırmaz; fosil yakıt kullanımının azaltılması da gerekir.
3. Metan (CH₄):
Metan; hayvancılık, pirinç tarımı, çöplükler, petrol ve doğal gaz üretimi gibi kaynaklardan atmosfere salınabilir. Karbondioksite kıyasla atmosferde daha kısa süre kalmasına rağmen birim kütle başına güçlü bir ısı tutma etkisine sahiptir.
Güneydere'deki öğrenciler özellikle hayvancılık konusuna şaşırdı. Çünkü köyde birçok aile geçimini hayvancılıktan sağlıyordu. Zeynep Hanım burada önemli bir ayrım yaptı:
“Hayvancılık yapan insanları suçlamak doğru olmaz. Önemli olan, metan salımlarını azaltabilecek daha verimli ve uygulanabilir yöntemleri araştırmaktır.”
4. Diazot monoksit (N₂O):
Halk arasında azot oksitlerden biri olarak bilinen bu gaz, tarımda kullanılan azotlu gübreler, bazı endüstriyel süreçler ve çeşitli doğal süreçlerle ilişkilidir. Atmosferde uzun süre kalabilir ve güçlü bir sera gazıdır.
Öğrenciler, gübrenin gereğinden fazla kullanılmasının yalnızca ekonomik bir kayıp olmadığını, aynı zamanda çevresel sonuçlar doğurabileceğini öğrendi.
5. Ozon (O₃):
Ozonun etkisi bulunduğu atmosfer katmanına göre değişir. Stratosferde bulunan ozon, Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınımın önemli bir bölümünü engeller. Yeryüzüne yakın troposferik ozon ise hava kirleticilerinin güneş ışığı altında tepkimeye girmesiyle oluşabilir ve sera etkisine katkıda bulunur.
Bu nedenle ozon tabakasının incelmesi ile küresel ısınma aynı sorun değildir. İkisi atmosferle ilgili olsa da farklı mekanizmalara sahiptir.
6. Florlu gazlar:
HFC'ler, PFC'ler, kükürt hekzaflorür (SF₆) ve bazı diğer florlu gazlar bu grupta yer alır. Soğutma sistemleri, elektronik sanayi, elektrik ekipmanları ve çeşitli endüstriyel uygulamalarda kullanılabilirler.
Bu gazların bazıları atmosferde çok uzun süre kalabilir ve çok yüksek küresel ısınma potansiyeline sahip olabilir. Kullanılan gaza göre etkileri değişir.
Öğrenciler panoyu tamamladığında Elif şu sonuca vardı:
“Demek ki sera gazları tek bir kaynaktan gelmiyor. Evimizden tarıma, ulaşımdan sanayiye kadar pek çok alanla bağlantılı.”
Zeynep Hanım başını salladı.
“Evet. Bu yüzden çözüm de tek bir kişinin ya da tek bir kurumun sorumluluğuna bırakılamaz.”
Sizce yaşadığınız yerde bu gazlardan hangisinin salımlarını azaltmak için en fazla fırsat bulunuyor?
[HEADING=1]4. Bölüm: Mühendis Murat'ın Stratejik Planı[/HEADING]
Köyün yakınlarında yaşayan Murat, enerji sistemleri üzerine çalışan bir mühendisti. Çocukluğundan beri hesaplamalara ve teknik sorunlara meraklıydı. Bir sorun gördüğünde önce nedenlerini belirlemeyi, sonra seçenekleri karşılaştırmayı severdi.
Öğrencilerin sera gazları panosunu gördüğünde köy için bir plan hazırlamayı önerdi.
“Önce nereden ne kadar emisyon çıktığını anlamamız gerekiyor,” dedi. “Elektrik tüketimini, ısınmada kullanılan yakıtları, tarımsal faaliyetleri, ulaşım alışkanlıklarını ve atık miktarını ayrı ayrı inceleyelim. Ölçmeden hangi önlemin daha etkili olduğunu bilemeyiz.”
Murat'ın yaklaşımı köyün bazı sakinlerine mantıklı geldi. Özellikle çiftçiler, gereksiz yakıt tüketiminin maliyetlerini artırdığını biliyordu.
Murat bir çizelge hazırladı. Evlerin yalıtım durumlarını incelemeyi, enerji tasarruflu aydınlatmayı yaygınlaştırmayı, tarımsal sulamada verimliliği artırmayı ve çatı güneş panellerinin ekonomik açıdan değerlendirilmesini önerdi.
Fakat planın önünde bir engel vardı.
Köyde herkesin maddi imkânı aynı değildi. Bazı aileler evlerini yenileyebilecek durumdayken bazıları temel faturalarını ödemekte zorlanıyordu. Yeni sulama sistemleri de her çiftçinin karşılayabileceği yatırımlar değildi.
Murat ilk başta bunun yalnızca finansman meselesi olduğunu düşündü. Sonra köy toplantısında yaşanan bir konuşma, ona eksik bıraktığı bir noktayı gösterdi.