Roma mı Bizans mı Daha Eski? Tarihin İki Büyük İmparatorluğunu Kökenleri, Mirasları ve Gelecek Üzerindeki Etkileriyle İnceleyelim
Arkadaşlar, tarih üzerine düşünürken insanın aklına bazen oldukça basit görünen ama içine girdikçe dallanıp budaklanan sorular geliyor. Roma mı daha eski, Bizans mı? İlk bakışta cevabı belli gibi duruyor: Elbette Roma daha eski. Ancak konuya biraz yakından baktığımızda karşımıza ilginç bir durum çıkıyor. Çünkü bugün Bizans dediğimiz devlet, aslında Roma İmparatorluğu'nun doğudaki devamından başka bir şey değil. Yani bir tarafta Roma, diğer tarafta Bizans varmış gibi konuşsak da tarihsel açıdan bunları birbirinden tamamen koparmak pek doğru değil.
Bence bu sorunun asıl ilgi çekici tarafı, hangisinin önce kurulduğundan çok, bir devletin yüzyıllar boyunca nasıl yaşayabildiği ve değişerek varlığını nasıl sürdürebildiği. Roma'nın küçük bir yerleşimden devasa bir imparatorluğa dönüşmesi, ardından siyasi merkezinin doğuya kayması ve İstanbul'un yüzyıllarca imparatorluğun merkezi olarak kalması gerçekten üzerinde durulması gereken bir hikâye.
Gelin, konuyu yalnızca tarihler üzerinden değerlendirmeyelim. Roma'nın kuruluşundan Bizans'ın ortaya çıkışına, İstanbul'un öneminden hukuk ve kültür mirasına kadar uzanan bu süreci birlikte inceleyelim.
1. Roma'nın Kuruluşu: Her Şey Nerede Başladı?
Roma'nın geleneksel kuruluş tarihi MÖ 753 olarak kabul edilir. Antik Roma anlatılarında şehrin kurucusu Romulus olarak gösterilir. Efsaneye göre Romulus ve ikiz kardeşi Remus, bebekken Tiber Nehri yakınlarına bırakılmış ve bir dişi kurt tarafından emzirilerek hayatta kalmıştır. Bu hikâye, Roma'nın kuruluşuyla ilgili en tanınmış anlatılardan biridir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Romulus ve Remus hikâyesi tarihsel olarak kanıtlanmış bir olay değildir. Arkeolojik bulgular, Roma'nın bulunduğu bölgede MÖ birinci binyılın başlarından itibaren yerleşimlerin geliştiğini ve zamanla daha örgütlü bir şehir yapısının ortaya çıktığını gösteriyor. Dolayısıyla MÖ 753 tarihi, kesin olarak doğrulanmış bir kuruluş günü değil, Roma'nın geleneksel tarihidir.
Roma başlangıçta küçük bir şehir topluluğuydu. Zamanla çevresindeki topluluklarla ilişkiler kurdu, savaşlar yaptı, ittifaklar geliştirdi ve Akdeniz dünyasında etkisini artırdı. Krallık döneminin ardından geleneksel tarihlendirmeye göre MÖ 509'da cumhuriyet yönetimine geçti.
Cumhuriyet döneminde Roma'nın büyümesini sağlayan unsurlardan biri, yalnızca askeri gücü değildi. Roma, fethettiği bölgelerle farklı biçimlerde siyasi ve hukuki ilişkiler kurabiliyor, bazı topluluklara vatandaşlık veya sınırlı haklar tanıyabiliyor ve yerel seçkinleri kendi yönetim sistemine dahil edebiliyordu.
Bana göre Roma'nın başarısını anlamak için tam da bu noktaya bakmak gerekiyor. Bir devleti yalnızca ordusunun gücüyle açıklamak mümkün değil. İnsanları aynı siyasi düzen içerisinde tutabilmek, farklı toplulukları yönetebilmek ve fethedilen bölgelerden gelen kaynakları organize edebilmek de en az askeri başarı kadar önemliydi.
Roma, MÖ 27'de Augustus'un iktidarıyla genellikle imparatorluk dönemi olarak adlandırılan yeni bir siyasi evreye girdi. Sonraki yüzyıllarda Akdeniz'in büyük bölümüne yayıldı ve Avrupa, Kuzey Afrika ile Yakın Doğu'nun önemli bir kısmında belirleyici bir güç hâline geldi.
2. Bizans Ne Zaman Kuruldu? Asıl Tartışma Burada Başlıyor
Şimdi işin en önemli kısmına gelelim. Roma'nın geleneksel kuruluş tarihi MÖ 753 ise Bizans İmparatorluğu ne zaman kuruldu?
Bu sorunun cevabı, Bizans'ı nasıl tanımladığımıza bağlıdır.
Tarih kitaplarında Bizans İmparatorluğu için sıkça kullanılan tarih 330'dur. Roma İmparatoru I. Konstantinos, eski Byzantion kentini yeniden düzenleyerek imparatorluğun önemli siyasi merkezlerinden biri hâline getirdi. Şehir, 11 Mayıs 330'da Konstantinopolis adıyla törenlerle açıldı. Daha sonra Yeni Roma adıyla da anıldı.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Konstantinopolis'in açılması, Roma İmparatorluğu'nun o gün sona erdiği veya Bizans adıyla tamamen yeni bir devletin kurulduğu anlamına gelmez. Konstantinos hâlâ bir Roma imparatoruydu. Yönetim, hukuk, ordu ve devlet geleneği Roma'ya aitti.
Peki o zaman neden Bizans diyoruz?
Çünkü tarihçiler, özellikle Roma İmparatorluğu'nun batı kesiminin 476'da sona ermesinden sonra doğuda varlığını sürdüren imparatorluğu ayrı bir tarihsel dönem olarak incelemeyi tercih eder. Bu devletin başkenti Konstantinopolis'ti ve nüfusunun önemli bir bölümü kendisini Roma vatandaşı olarak görmeye devam ediyordu. Yunanca konuşulan dünyada Romalılar için kullanılan Rhomaioi adı, bu kimliğin ne kadar güçlü olduğunu gösterir.
Üstelik Bizanslıların önemli bir bölümü kendilerini hiçbir zaman bizim bugün kullandığımız anlamda Bizanslı olarak tanımlamıyordu. Onlar için Roma İmparatorluğu yaşamaya devam ediyordu.
Bu nedenle benim değerlendirmem şu: Bizans'ı Roma'dan tamamen ayrı, sıfırdan kurulmuş bir devlet gibi düşünmek tarihsel devamlılığı gözden kaçırır. Daha doğru yaklaşım, Bizans'ı Roma İmparatorluğu'nun doğudaki devamı ve zaman içerisinde kendine özgü özellikler geliştirmiş bir siyasi yapı olarak görmektir.
3. Peki Hangisi Daha Eski? Tarihlerle Net Bir Karşılaştırma
Kafadaki karışıklığı gidermek için önemli tarihleri yan yana koyalım.
- MÖ 753: Roma'nın geleneksel kuruluş tarihi.
- MÖ 509: Roma Cumhuriyeti'nin geleneksel başlangıcı.
- MÖ 27: Augustus döneminde imparatorluk yönetiminin başlangıcı.
- 330: Konstantinopolis'in imparatorluk merkezi olarak açılması.
- 395: I. Theodosius'un ölümünden sonra imparatorluğun doğu ve batı yönetimleri arasında kalıcılaşan ayrımın belirginleşmesi.
- 476: Batı Roma İmparatorluğu'nun geleneksel sona eriş tarihi.
- 1453: Konstantinopolis'in Osmanlılar tarafından fethedilmesi ve Bizans İmparatorluğu'nun siyasi varlığının sona ermesi.
Bu tarihler üzerinden baktığımızda Roma, Bizans'tan yüzyıllar önce ortaya çıkmıştır. Ancak 395 yılı için de küçük bir açıklama yapmak gerekiyor. Roma İmparatorluğu o tarihte bir anda iki bağımsız devlete dönüşmedi. İmparatorluk yönetimi, imparatorluk makamı ve siyasi gelenekler bakımından devamlılık gösteren bir yapıydı; doğu ve batı kesimlerinde ayrı imparatorların bulunması ise daha önce de görülmüştü.
Batı Roma'nın 476'da sona ermesi, doğudaki imparatorluğun da sona erdiği anlamına gelmedi. Doğu Roma İmparatorluğu, yaklaşık bin yıl daha varlığını sürdürdü.
Dolayısıyla soruya kısa ve tarihsel açıdan doğru cevap vermek gerekirse: Roma daha eskidir; Bizans ise Roma İmparatorluğu'nun doğuda devam eden tarihsel mirasıdır.
Burada bir başka ilginç nokta da var. Bizans'ın başlangıcı için 330, 395 veya 476 gibi farklı tarihler kullanılabiliyor. Bunun nedeni tarihçilerin aynı olayları farklı dönemlendirme ölçütleriyle değerlendirmesidir. Bir tarih siyasi merkez değişikliğini öne çıkarırken diğeri idari ayrımı, bir başkası ise Batı Roma'nın sona erişini esas alabilir.
Bu durum tarih biliminin zayıflığı değil, aksine geçmişi daha doğru anlamaya yönelik bir yöntemdir. Çünkü tarih, her zaman kesin sınırlarla birbirinden ayrılan kutulardan oluşmaz.
4. Roma ve Bizans Arasındaki Farklar: Aynı Devlet Geleneği, Farklı Dünyalar
Roma ile Bizans arasında devamlılık bulunması, ikisinin her açıdan aynı olduğu anlamına gelmez. Yüzyıllar içerisinde devletin dili, dini, siyasi yapısı ve kültürel çevresi önemli ölçüde değişti.
Arkadaşlar, tarih üzerine düşünürken insanın aklına bazen oldukça basit görünen ama içine girdikçe dallanıp budaklanan sorular geliyor. Roma mı daha eski, Bizans mı? İlk bakışta cevabı belli gibi duruyor: Elbette Roma daha eski. Ancak konuya biraz yakından baktığımızda karşımıza ilginç bir durum çıkıyor. Çünkü bugün Bizans dediğimiz devlet, aslında Roma İmparatorluğu'nun doğudaki devamından başka bir şey değil. Yani bir tarafta Roma, diğer tarafta Bizans varmış gibi konuşsak da tarihsel açıdan bunları birbirinden tamamen koparmak pek doğru değil.
Bence bu sorunun asıl ilgi çekici tarafı, hangisinin önce kurulduğundan çok, bir devletin yüzyıllar boyunca nasıl yaşayabildiği ve değişerek varlığını nasıl sürdürebildiği. Roma'nın küçük bir yerleşimden devasa bir imparatorluğa dönüşmesi, ardından siyasi merkezinin doğuya kayması ve İstanbul'un yüzyıllarca imparatorluğun merkezi olarak kalması gerçekten üzerinde durulması gereken bir hikâye.
Gelin, konuyu yalnızca tarihler üzerinden değerlendirmeyelim. Roma'nın kuruluşundan Bizans'ın ortaya çıkışına, İstanbul'un öneminden hukuk ve kültür mirasına kadar uzanan bu süreci birlikte inceleyelim.
1. Roma'nın Kuruluşu: Her Şey Nerede Başladı?
Roma'nın geleneksel kuruluş tarihi MÖ 753 olarak kabul edilir. Antik Roma anlatılarında şehrin kurucusu Romulus olarak gösterilir. Efsaneye göre Romulus ve ikiz kardeşi Remus, bebekken Tiber Nehri yakınlarına bırakılmış ve bir dişi kurt tarafından emzirilerek hayatta kalmıştır. Bu hikâye, Roma'nın kuruluşuyla ilgili en tanınmış anlatılardan biridir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Romulus ve Remus hikâyesi tarihsel olarak kanıtlanmış bir olay değildir. Arkeolojik bulgular, Roma'nın bulunduğu bölgede MÖ birinci binyılın başlarından itibaren yerleşimlerin geliştiğini ve zamanla daha örgütlü bir şehir yapısının ortaya çıktığını gösteriyor. Dolayısıyla MÖ 753 tarihi, kesin olarak doğrulanmış bir kuruluş günü değil, Roma'nın geleneksel tarihidir.
Roma başlangıçta küçük bir şehir topluluğuydu. Zamanla çevresindeki topluluklarla ilişkiler kurdu, savaşlar yaptı, ittifaklar geliştirdi ve Akdeniz dünyasında etkisini artırdı. Krallık döneminin ardından geleneksel tarihlendirmeye göre MÖ 509'da cumhuriyet yönetimine geçti.
Cumhuriyet döneminde Roma'nın büyümesini sağlayan unsurlardan biri, yalnızca askeri gücü değildi. Roma, fethettiği bölgelerle farklı biçimlerde siyasi ve hukuki ilişkiler kurabiliyor, bazı topluluklara vatandaşlık veya sınırlı haklar tanıyabiliyor ve yerel seçkinleri kendi yönetim sistemine dahil edebiliyordu.
Bana göre Roma'nın başarısını anlamak için tam da bu noktaya bakmak gerekiyor. Bir devleti yalnızca ordusunun gücüyle açıklamak mümkün değil. İnsanları aynı siyasi düzen içerisinde tutabilmek, farklı toplulukları yönetebilmek ve fethedilen bölgelerden gelen kaynakları organize edebilmek de en az askeri başarı kadar önemliydi.
Roma, MÖ 27'de Augustus'un iktidarıyla genellikle imparatorluk dönemi olarak adlandırılan yeni bir siyasi evreye girdi. Sonraki yüzyıllarda Akdeniz'in büyük bölümüne yayıldı ve Avrupa, Kuzey Afrika ile Yakın Doğu'nun önemli bir kısmında belirleyici bir güç hâline geldi.
2. Bizans Ne Zaman Kuruldu? Asıl Tartışma Burada Başlıyor
Şimdi işin en önemli kısmına gelelim. Roma'nın geleneksel kuruluş tarihi MÖ 753 ise Bizans İmparatorluğu ne zaman kuruldu?
Bu sorunun cevabı, Bizans'ı nasıl tanımladığımıza bağlıdır.
Tarih kitaplarında Bizans İmparatorluğu için sıkça kullanılan tarih 330'dur. Roma İmparatoru I. Konstantinos, eski Byzantion kentini yeniden düzenleyerek imparatorluğun önemli siyasi merkezlerinden biri hâline getirdi. Şehir, 11 Mayıs 330'da Konstantinopolis adıyla törenlerle açıldı. Daha sonra Yeni Roma adıyla da anıldı.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Konstantinopolis'in açılması, Roma İmparatorluğu'nun o gün sona erdiği veya Bizans adıyla tamamen yeni bir devletin kurulduğu anlamına gelmez. Konstantinos hâlâ bir Roma imparatoruydu. Yönetim, hukuk, ordu ve devlet geleneği Roma'ya aitti.
Peki o zaman neden Bizans diyoruz?
Çünkü tarihçiler, özellikle Roma İmparatorluğu'nun batı kesiminin 476'da sona ermesinden sonra doğuda varlığını sürdüren imparatorluğu ayrı bir tarihsel dönem olarak incelemeyi tercih eder. Bu devletin başkenti Konstantinopolis'ti ve nüfusunun önemli bir bölümü kendisini Roma vatandaşı olarak görmeye devam ediyordu. Yunanca konuşulan dünyada Romalılar için kullanılan Rhomaioi adı, bu kimliğin ne kadar güçlü olduğunu gösterir.
Üstelik Bizanslıların önemli bir bölümü kendilerini hiçbir zaman bizim bugün kullandığımız anlamda Bizanslı olarak tanımlamıyordu. Onlar için Roma İmparatorluğu yaşamaya devam ediyordu.
Bu nedenle benim değerlendirmem şu: Bizans'ı Roma'dan tamamen ayrı, sıfırdan kurulmuş bir devlet gibi düşünmek tarihsel devamlılığı gözden kaçırır. Daha doğru yaklaşım, Bizans'ı Roma İmparatorluğu'nun doğudaki devamı ve zaman içerisinde kendine özgü özellikler geliştirmiş bir siyasi yapı olarak görmektir.
3. Peki Hangisi Daha Eski? Tarihlerle Net Bir Karşılaştırma
Kafadaki karışıklığı gidermek için önemli tarihleri yan yana koyalım.
- MÖ 753: Roma'nın geleneksel kuruluş tarihi.
- MÖ 509: Roma Cumhuriyeti'nin geleneksel başlangıcı.
- MÖ 27: Augustus döneminde imparatorluk yönetiminin başlangıcı.
- 330: Konstantinopolis'in imparatorluk merkezi olarak açılması.
- 395: I. Theodosius'un ölümünden sonra imparatorluğun doğu ve batı yönetimleri arasında kalıcılaşan ayrımın belirginleşmesi.
- 476: Batı Roma İmparatorluğu'nun geleneksel sona eriş tarihi.
- 1453: Konstantinopolis'in Osmanlılar tarafından fethedilmesi ve Bizans İmparatorluğu'nun siyasi varlığının sona ermesi.
Bu tarihler üzerinden baktığımızda Roma, Bizans'tan yüzyıllar önce ortaya çıkmıştır. Ancak 395 yılı için de küçük bir açıklama yapmak gerekiyor. Roma İmparatorluğu o tarihte bir anda iki bağımsız devlete dönüşmedi. İmparatorluk yönetimi, imparatorluk makamı ve siyasi gelenekler bakımından devamlılık gösteren bir yapıydı; doğu ve batı kesimlerinde ayrı imparatorların bulunması ise daha önce de görülmüştü.
Batı Roma'nın 476'da sona ermesi, doğudaki imparatorluğun da sona erdiği anlamına gelmedi. Doğu Roma İmparatorluğu, yaklaşık bin yıl daha varlığını sürdürdü.
Dolayısıyla soruya kısa ve tarihsel açıdan doğru cevap vermek gerekirse: Roma daha eskidir; Bizans ise Roma İmparatorluğu'nun doğuda devam eden tarihsel mirasıdır.
Burada bir başka ilginç nokta da var. Bizans'ın başlangıcı için 330, 395 veya 476 gibi farklı tarihler kullanılabiliyor. Bunun nedeni tarihçilerin aynı olayları farklı dönemlendirme ölçütleriyle değerlendirmesidir. Bir tarih siyasi merkez değişikliğini öne çıkarırken diğeri idari ayrımı, bir başkası ise Batı Roma'nın sona erişini esas alabilir.
Bu durum tarih biliminin zayıflığı değil, aksine geçmişi daha doğru anlamaya yönelik bir yöntemdir. Çünkü tarih, her zaman kesin sınırlarla birbirinden ayrılan kutulardan oluşmaz.
4. Roma ve Bizans Arasındaki Farklar: Aynı Devlet Geleneği, Farklı Dünyalar
Roma ile Bizans arasında devamlılık bulunması, ikisinin her açıdan aynı olduğu anlamına gelmez. Yüzyıllar içerisinde devletin dili, dini, siyasi yapısı ve kültürel çevresi önemli ölçüde değişti.