Duru
New member
“Ders sırasında sık sık başka şeylerle ilgileniyor.”
Bir diğerinde:
“Ödevlerini zamanında teslim etmiyor.”
Bir başka öğretmen ise şöyle yazmıştı:
“Yetenekli fakat potansiyelini yeterince kullanmıyor.”
Mert uzun süre o cümleye baktı.
“Potansiyelini kullanmıyor…”
Çocukken bunun ne anlama geldiğini bilmiyordu.
Şimdi ise başka bir soru soruyordu:
“Acaba o zamanlar farklı bir açıklama mümkün müydü?”
DEHB'nin tarihsel olarak anlaşılması bugünkü ölçüm sistemleri kadar gelişmiş değildi. Modern psikiyatride kullanılan tanı ölçütleri zaman içinde değişti; belirtilerin tanımlanması ve özellikle yetişkinlerde fark edilmesi konusunda da önemli değişimler yaşandı.
Bugün ise DEHB'nin yalnızca “yaramaz çocuk” veya “ders dinlemeyen öğrenci” kalıbıyla açıklanamayacağı daha açık biçimde kabul ediliyor.
Toplumsal beklentiler de burada devreye giriyor.
Çocuktan düzenli olması bekleniyor.
Yetişkinden her şeyi zamanında yapması.
Çalışandan sürekli üretken olması.
Anneden evin düzenini takip etmesi.
Babadan sorumlulukları aksatmaması.
Bütün bu beklentilerin arasında kişinin yaşadığı bilişsel güçlükler bazen “iradesizlik” diye yorumlanabiliyor.
Mert'in hikâyesi tam da bu noktada kişisel olmaktan çıkıp toplumsal bir hikâyeye dönüşmüştü.
7. Bölüm: “Testte Kaç Puan Aldım?” Sorusu Neden Yeterli Değil?
Mert sonunda değerlendirmesinin sonucunu beklerken internette yeniden araştırma yaptı.
Bu kez yalnızca “DEHB testi kaç puan?” diye bakmadı.
“DEHB tanısı nasıl konur?” diye araştırdı.
Karşısına önemli bir ayrım çıktı.
Bir tarama ölçeğinde yüksek belirti puanı almak, kişinin kesin olarak DEHB olduğu anlamına gelmiyordu.
Örneğin ASRS, son altı aydaki belirti sıklığı hakkında bilgi sağlayabilir. Fakat tanısal değerlendirme açısından çocukluk başlangıcı, belirtilerin farklı ortamlarda görülmesi ve kişinin eğitim, iş, sosyal yaşam veya günlük işlevselliği üzerindeki etkisi gibi konular ayrıca değerlendirilmelidir. NHS England'ın güncel açıklaması da ASRS'de tarama sonucunun tek başına tanı olmadığını ve daha kapsamlı değerlendirme gerektirdiğini özellikle belirtiyor.
Mert bilgisayarını kapattı.
İlk kez “DEHB testi yaptırmak” ifadesinin aslında tek bir işlem olmadığını anlamıştı.
Bazen test bir başlangıçtı.
Asıl süreç ise kişinin hayatını anlamaktan geçiyordu.
8. Bölüm: Peki DEHB Testinde Hangi Sorular Sorulabilir?
Elbette kullanılan değerlendirme aracına göre sorular değişir.
Fakat yetişkinlerde kullanılan tarama araçlarında genellikle şu tür alanlar ele alınır:
• İşleri tamamlamak: Özellikle zor kısmı bitirdikten sonra ayrıntıları tamamlamakta zorlanıyor musunuz?
• Organizasyon: Birden fazla aşaması olan görevleri düzenlemekte zorlanıyor musunuz?
• Unutkanlık: Randevuları, yapılacak işleri veya verdiğiniz sözleri unutuyor musunuz?
• Erteleme: Zihinsel çaba gerektiren işleri başlatmayı erteliyor musunuz?
• Huzursuzluk: Uzun süre oturmanız gerektiğinde hareket etme ihtiyacı hissediyor musunuz?
• Aşırı hareketlilik hissi: Sanki sürekli bir şey yapmanız gerekiyormuş gibi hissettiğiniz oluyor mu?
Bu tür sorular ASRS'nin kısa tarama bölümünde yer alan alanlarla uyumludur.
Ama burada küçük bir tuzak var.
Herkes zaman zaman unutabilir.
Herkes bazen erteler.
Herkesin dikkati dağılabilir.
Bir insanın birkaç soruya “evet” demesi, otomatik olarak DEHB olduğu anlamına gelmez.
Önemli olan belirtilerin sürekliliği, yaygınlığı, başlangıç öyküsü ve yaşam üzerindeki etkisinin birlikte değerlendirilmesidir.
9. Bölüm: Mert'in En Çok Şaşırdığı Cevap
Son görüşmede Mert doktora şöyle sordu:
“Peki ya bende DEHB yoksa?”
Bu soru aslında ilk bakışta göründüğünden daha önemliydi.
Çünkü DEHB'ye benzeyen bazı belirtiler başka nedenlerle de ortaya çıkabilir.
Uyku sorunları, yoğun stres, depresif belirtiler, anksiyete, bazı tıbbi durumlar veya başka psikiyatrik tablolar dikkat ve odaklanma üzerinde etkili olabilir.
Bu nedenle iyi bir değerlendirme “DEHB var mı?” sorusuyla başlayıp orada bitmez.
Aynı zamanda şu soruyu da sorar:
“Bu belirtileri en iyi hangi açıklama karşılıyor?”
İşte profesyonel değerlendirme ile internet üzerindeki hızlı testler arasındaki temel farklardan biri budur.
Bir çevrim içi test size düşünmeniz gereken bir alan gösterebilir.
Bir uzman ise o alanı kişinin geçmişi ve günlük yaşamıyla birlikte değerlendirmeye çalışır.
10. Bölüm: Test Sonucundan Sonra Hayat Bitmiyor, Asıl O Zaman Başlıyor
Mert'in hikâyesinin sonunda “DEHB çıktı” veya “DEHB çıkmadı” gibi tek cümlelik bir final yoktu.
Çünkü gerçek hayatta mesele yalnızca bir etikete ulaşmak değildi.
Mert için daha önemli olan, yıllardır tekrar eden bazı davranışlarını anlamaya başlamasıydı.
Örneğin büyük projelerde çok başarılı olmasının küçük işleri neden kolaylaştırmadığını düşünmeye başladı.
Görevleri daha küçük parçalara bölmenin kendisi için neden işe yaradığını fark etti.
Takvim hatırlatıcılarını kullanmaya başladı.
Önemli evrakları tek bir yerde tutmaya karar verdi.
Derya ise ona başka bir şey söyledi:
“Bunları yalnızca kendini düzeltmek için değil, kendini tanımak için yap.”
Elif de konuşmaya katıldı.
“Ve kendine sürekli ‘neden böyleyim?’ diye sormak yerine bazen ‘hangi koşullarda daha iyi çalışıyorum?’ diye sor.”
Mert güldü.
“Bu biraz daha işe yarar bir soru.”
Belki de gerçekten öyleydi.
Son Söz: Sizce “Dikkat Dağınıklığı” Gerçekten Sadece Dikkatle mi İlgili?
DEHB testi denildiğinde insanların zihninde çoğu zaman birkaç kutucuktan oluşan hızlı bir anket canlanıyor.
Oysa DEHB değerlendirmesi bundan daha kapsamlıdır.
Tarama testleri belirtileri fark etmeye yardımcı olabilir. ASRS gibi araçlar yetişkinlerde olası DEHB belirtilerini belirlemek için kullanılabilir; ancak pozitif bir tarama sonucu tek başına tanı değildir.
Tanısal değerlendirmede çocukluk dönemindeki belirtiler, belirtilerin farklı yaşam alanlarında görülüp görülmediği, işlevsellik üzerindeki etkisi ve benzer belirtilere yol açabilecek diğer durumlar dikkate alınır.
Bu yüzden internette bir teste girip yüksek puan almak “Kesin DEHB'yim” demek için yeterli değildir.
Ama belki şu soruyu sormak için yeterlidir:
“Benim uzun zamandır yaşadığım bu güçlüklerin altında ne var?”
Ve belki asıl başlangıç noktası da budur.
Şimdi size forum sorusu:
Çocukken size “dalgın”, “tembel”, “unutkan”, “hayalperest” veya “potansiyelini kullanmıyor” denildi mi?
Yetişkin olduğunuzda aynı davranışları bu kez “disiplinsizlik” veya “sorumsuzluk” olarak mı yorumladınız?
Ya da tam tersine, hayatınız boyunca çok düzenli olduğunuz için DEHB ihtimalini hiç düşünmediniz mi?
Belki de Mert'in hikâyesindeki en ilginç soru hâlâ cevaplanmayı bekliyor:
Bir insanın yıllardır kendisi hakkında verdiği hüküm, gerçekten kendi özelliklerini mi anlatır; yoksa kimsenin zamanında doğru soruyu sormamış olmasını mı?
Kaynaklar ve Güvenilir Bilgi Notu
• NHS England – Adult Psychiatric Morbidity Survey 2023/24: Yetişkinlerde ASRS kullanımını ve tarama sonucunun tanı anlamına gelmediğini açıklar.
• NICE – ADHD: Diagnosis and Management: DEHB değerlendirmesinde çocukluk başlangıcı, belirtilerin sürekliliği ve işlevsel etkilerin önemini ele alan klinik kılavuzdur.
• Dünya Sağlık Örgütü (WHO): ASRS'nin yetişkinlerde DEHB belirtilerini değerlendirmek amacıyla kullanılan bir öz-bildirim aracı olduğuna ilişkin çalışmalar ve materyaller bulunmaktadır.
Bu içerikte anlatılan hikâye kurgusaldır; kişisel tanı yerine geçmez. DEHB'den şüpheleniliyorsa değerlendirme, bu konuda eğitimli bir hekim veya ruh sağlığı uzmanı tarafından kişinin öyküsü ve işlevselliği dikkate alınarak yapılmalıdır.
Başlangıçtaki samimi sesi daha kişisel kılMert’in değerlendirme sonucu belirsizliğini tamamla
Başlangıçtaki samimi sesi daha kişisel kıl
Mert’in değerlendirme sonucu belirsizliğini tamamla
Cinsiyet anlatımını karakter çeşitliliğiyle güçlendir
Bir diğerinde:
“Ödevlerini zamanında teslim etmiyor.”
Bir başka öğretmen ise şöyle yazmıştı:
“Yetenekli fakat potansiyelini yeterince kullanmıyor.”
Mert uzun süre o cümleye baktı.
“Potansiyelini kullanmıyor…”
Çocukken bunun ne anlama geldiğini bilmiyordu.
Şimdi ise başka bir soru soruyordu:
“Acaba o zamanlar farklı bir açıklama mümkün müydü?”
DEHB'nin tarihsel olarak anlaşılması bugünkü ölçüm sistemleri kadar gelişmiş değildi. Modern psikiyatride kullanılan tanı ölçütleri zaman içinde değişti; belirtilerin tanımlanması ve özellikle yetişkinlerde fark edilmesi konusunda da önemli değişimler yaşandı.
Bugün ise DEHB'nin yalnızca “yaramaz çocuk” veya “ders dinlemeyen öğrenci” kalıbıyla açıklanamayacağı daha açık biçimde kabul ediliyor.
Toplumsal beklentiler de burada devreye giriyor.
Çocuktan düzenli olması bekleniyor.
Yetişkinden her şeyi zamanında yapması.
Çalışandan sürekli üretken olması.
Anneden evin düzenini takip etmesi.
Babadan sorumlulukları aksatmaması.
Bütün bu beklentilerin arasında kişinin yaşadığı bilişsel güçlükler bazen “iradesizlik” diye yorumlanabiliyor.
Mert'in hikâyesi tam da bu noktada kişisel olmaktan çıkıp toplumsal bir hikâyeye dönüşmüştü.
7. Bölüm: “Testte Kaç Puan Aldım?” Sorusu Neden Yeterli Değil?
Mert sonunda değerlendirmesinin sonucunu beklerken internette yeniden araştırma yaptı.
Bu kez yalnızca “DEHB testi kaç puan?” diye bakmadı.
“DEHB tanısı nasıl konur?” diye araştırdı.
Karşısına önemli bir ayrım çıktı.
Bir tarama ölçeğinde yüksek belirti puanı almak, kişinin kesin olarak DEHB olduğu anlamına gelmiyordu.
Örneğin ASRS, son altı aydaki belirti sıklığı hakkında bilgi sağlayabilir. Fakat tanısal değerlendirme açısından çocukluk başlangıcı, belirtilerin farklı ortamlarda görülmesi ve kişinin eğitim, iş, sosyal yaşam veya günlük işlevselliği üzerindeki etkisi gibi konular ayrıca değerlendirilmelidir. NHS England'ın güncel açıklaması da ASRS'de tarama sonucunun tek başına tanı olmadığını ve daha kapsamlı değerlendirme gerektirdiğini özellikle belirtiyor.
Mert bilgisayarını kapattı.
İlk kez “DEHB testi yaptırmak” ifadesinin aslında tek bir işlem olmadığını anlamıştı.
Bazen test bir başlangıçtı.
Asıl süreç ise kişinin hayatını anlamaktan geçiyordu.
8. Bölüm: Peki DEHB Testinde Hangi Sorular Sorulabilir?
Elbette kullanılan değerlendirme aracına göre sorular değişir.
Fakat yetişkinlerde kullanılan tarama araçlarında genellikle şu tür alanlar ele alınır:
• İşleri tamamlamak: Özellikle zor kısmı bitirdikten sonra ayrıntıları tamamlamakta zorlanıyor musunuz?
• Organizasyon: Birden fazla aşaması olan görevleri düzenlemekte zorlanıyor musunuz?
• Unutkanlık: Randevuları, yapılacak işleri veya verdiğiniz sözleri unutuyor musunuz?
• Erteleme: Zihinsel çaba gerektiren işleri başlatmayı erteliyor musunuz?
• Huzursuzluk: Uzun süre oturmanız gerektiğinde hareket etme ihtiyacı hissediyor musunuz?
• Aşırı hareketlilik hissi: Sanki sürekli bir şey yapmanız gerekiyormuş gibi hissettiğiniz oluyor mu?
Bu tür sorular ASRS'nin kısa tarama bölümünde yer alan alanlarla uyumludur.
Ama burada küçük bir tuzak var.
Herkes zaman zaman unutabilir.
Herkes bazen erteler.
Herkesin dikkati dağılabilir.
Bir insanın birkaç soruya “evet” demesi, otomatik olarak DEHB olduğu anlamına gelmez.
Önemli olan belirtilerin sürekliliği, yaygınlığı, başlangıç öyküsü ve yaşam üzerindeki etkisinin birlikte değerlendirilmesidir.
9. Bölüm: Mert'in En Çok Şaşırdığı Cevap
Son görüşmede Mert doktora şöyle sordu:
“Peki ya bende DEHB yoksa?”
Bu soru aslında ilk bakışta göründüğünden daha önemliydi.
Çünkü DEHB'ye benzeyen bazı belirtiler başka nedenlerle de ortaya çıkabilir.
Uyku sorunları, yoğun stres, depresif belirtiler, anksiyete, bazı tıbbi durumlar veya başka psikiyatrik tablolar dikkat ve odaklanma üzerinde etkili olabilir.
Bu nedenle iyi bir değerlendirme “DEHB var mı?” sorusuyla başlayıp orada bitmez.
Aynı zamanda şu soruyu da sorar:
“Bu belirtileri en iyi hangi açıklama karşılıyor?”
İşte profesyonel değerlendirme ile internet üzerindeki hızlı testler arasındaki temel farklardan biri budur.
Bir çevrim içi test size düşünmeniz gereken bir alan gösterebilir.
Bir uzman ise o alanı kişinin geçmişi ve günlük yaşamıyla birlikte değerlendirmeye çalışır.
10. Bölüm: Test Sonucundan Sonra Hayat Bitmiyor, Asıl O Zaman Başlıyor
Mert'in hikâyesinin sonunda “DEHB çıktı” veya “DEHB çıkmadı” gibi tek cümlelik bir final yoktu.
Çünkü gerçek hayatta mesele yalnızca bir etikete ulaşmak değildi.
Mert için daha önemli olan, yıllardır tekrar eden bazı davranışlarını anlamaya başlamasıydı.
Örneğin büyük projelerde çok başarılı olmasının küçük işleri neden kolaylaştırmadığını düşünmeye başladı.
Görevleri daha küçük parçalara bölmenin kendisi için neden işe yaradığını fark etti.
Takvim hatırlatıcılarını kullanmaya başladı.
Önemli evrakları tek bir yerde tutmaya karar verdi.
Derya ise ona başka bir şey söyledi:
“Bunları yalnızca kendini düzeltmek için değil, kendini tanımak için yap.”
Elif de konuşmaya katıldı.
“Ve kendine sürekli ‘neden böyleyim?’ diye sormak yerine bazen ‘hangi koşullarda daha iyi çalışıyorum?’ diye sor.”
Mert güldü.
“Bu biraz daha işe yarar bir soru.”
Belki de gerçekten öyleydi.
Son Söz: Sizce “Dikkat Dağınıklığı” Gerçekten Sadece Dikkatle mi İlgili?
DEHB testi denildiğinde insanların zihninde çoğu zaman birkaç kutucuktan oluşan hızlı bir anket canlanıyor.
Oysa DEHB değerlendirmesi bundan daha kapsamlıdır.
Tarama testleri belirtileri fark etmeye yardımcı olabilir. ASRS gibi araçlar yetişkinlerde olası DEHB belirtilerini belirlemek için kullanılabilir; ancak pozitif bir tarama sonucu tek başına tanı değildir.
Tanısal değerlendirmede çocukluk dönemindeki belirtiler, belirtilerin farklı yaşam alanlarında görülüp görülmediği, işlevsellik üzerindeki etkisi ve benzer belirtilere yol açabilecek diğer durumlar dikkate alınır.
Bu yüzden internette bir teste girip yüksek puan almak “Kesin DEHB'yim” demek için yeterli değildir.
Ama belki şu soruyu sormak için yeterlidir:
“Benim uzun zamandır yaşadığım bu güçlüklerin altında ne var?”
Ve belki asıl başlangıç noktası da budur.
Şimdi size forum sorusu:
Çocukken size “dalgın”, “tembel”, “unutkan”, “hayalperest” veya “potansiyelini kullanmıyor” denildi mi?
Yetişkin olduğunuzda aynı davranışları bu kez “disiplinsizlik” veya “sorumsuzluk” olarak mı yorumladınız?
Ya da tam tersine, hayatınız boyunca çok düzenli olduğunuz için DEHB ihtimalini hiç düşünmediniz mi?
Belki de Mert'in hikâyesindeki en ilginç soru hâlâ cevaplanmayı bekliyor:
Bir insanın yıllardır kendisi hakkında verdiği hüküm, gerçekten kendi özelliklerini mi anlatır; yoksa kimsenin zamanında doğru soruyu sormamış olmasını mı?
Kaynaklar ve Güvenilir Bilgi Notu
• NHS England – Adult Psychiatric Morbidity Survey 2023/24: Yetişkinlerde ASRS kullanımını ve tarama sonucunun tanı anlamına gelmediğini açıklar.
• NICE – ADHD: Diagnosis and Management: DEHB değerlendirmesinde çocukluk başlangıcı, belirtilerin sürekliliği ve işlevsel etkilerin önemini ele alan klinik kılavuzdur.
• Dünya Sağlık Örgütü (WHO): ASRS'nin yetişkinlerde DEHB belirtilerini değerlendirmek amacıyla kullanılan bir öz-bildirim aracı olduğuna ilişkin çalışmalar ve materyaller bulunmaktadır.
Bu içerikte anlatılan hikâye kurgusaldır; kişisel tanı yerine geçmez. DEHB'den şüpheleniliyorsa değerlendirme, bu konuda eğitimli bir hekim veya ruh sağlığı uzmanı tarafından kişinin öyküsü ve işlevselliği dikkate alınarak yapılmalıdır.
Başlangıçtaki samimi sesi daha kişisel kılMert’in değerlendirme sonucu belirsizliğini tamamla
Başlangıçtaki samimi sesi daha kişisel kıl
Mert’in değerlendirme sonucu belirsizliğini tamamla
Cinsiyet anlatımını karakter çeşitliliğiyle güçlendir